Wszystko o Kujawach...

Kujawy
Stolica	Inowrocław (zachodnie), Włocławek (wschodnie), Bydgoszcz (północne)
Dzielnica	Kujawy
Dorzecze	Wisły oraz Noteci
Ludność	1 mln
Powierzchnia	5989 km²
Gęstość zaludnienia	ponad 165 osób/km²
Największe miasto	Bydgoszcz

Kujawy – kraina historyczna oraz region etnograficzny w środkowej Polsce, na Pojezierzu Wielkopolskim, w dorzeczu środkowej Wisły oraz górnej Noteci. Główną grupą etnograficzną regionu są Kujawiacy.

Kujawy leżą prawie w całości na terenie województwa kujawsko-pomorskiego, zaś południowe fragmenty na terenie województwa wielkopolskiego (fragmenty powiatu kolskiego oraz konińskiego).

Duże połacie centralnych Kujaw zajmują czarne ziemie – jedne z najbardziej urodzajnych gleb w Polsce. Do bogactw naturalnych trzeba także sól kamienna, wydobywana w okolicach Inowrocławia oraz Ciechocinka.

Spis treści 1 Granice 1.1 Historyczne 1.2 Etnograficzne w XXI w. 2 Toponimia 3 Warunki naturalne 3.1 Charakterystyka 3.2 Regiony fizyczno-geograficzne 3.3 Klimat 3.4 Gleby 3.5 Hydrografia 3.6 Lasy 3.7 Ochrona przyrody 4 Główne miasta 5 Kujawy etnograficzne 5.1 Regionalizacja Kujaw 6 Turystyka 7 Historia Kujaw 7.1 Czasy najdawniejsze 7.2 Czasy przedrozbiorowe 7.3 Pod zaborami (1772-1807) 7.4 Księstwo Warszawskie (1807-1815) 7.5 Pod zaborami (1815-1920) 7.6 Międzywojnie (1920-1939) 7.7 II wojna światowa 7.8 Okres powojenny 7.9 Chronologia wydarzeń z historii Kujaw 8 Znani kujawianie 9 Przypisy 10 Bibliografia 11 Sprawdź też 12 Linki zewnętrzne

Granice

Historyczne

Kujawy jako region historyczny na północy graniczy z Pomorzem Gdańskim, na zachodzie z Wielkopolską (z Poznańskiem na północy oraz Kaliskiem na południu), na wschodzie z Mazowszem. Granice Kujaw biegną lewym brzegiem Wisły od ujścia Skrwy na południu po ujście Wdy na północy, ciągną się ku zachodowi do Koronowa oraz Nakła po Pakość do Noteci, dalej skręcają na zachód od rzeki, przechodzą przez jezioro Trląg, łukiem przecinają lasy strzeleńskie, dochodząc do jeziora Skulskiego oraz górnej Noteci, zawierają w sobie dalej Jezioro Brdowskie, Chodecz oraz Lubień Kujawski, aby dojść poprzez Skrwę do Wisły.

W skład Kujaw historycznych wchodzą w całości dwa powiaty grodzkie: Bydgoszcz oraz Włocławek oraz powiaty ziemskie: aleksandrowski, bydgoski (bez gminy Dąbrowa Chełmińska oraz fragmentu gminy Koronowo)), inowrocławski (bez terenu położonego na zachód od jezior Pakoskich), radziejowski oraz włocławski. Fragmenty Kujaw znajdują się także w powiatach: kolskim (okolice Przedcza oraz Brdowa), konińskim (gmina Wierzbinek, Sompolno, Skulsk), mogileńskim (gmina Strzelno oraz Jeziora Wielkie), płockim (okolice Nowego Duninowa), toruńskim (gmina Wielka Nieszawka) oraz żnińskim (okolice Barcina oraz Łabiszyna). Również lewobrzeżna część Torunia (Podgórz) leży na terenie historycznych Kujaw.

Pewni ludzie etnografowie oraz historycy są skłonni uznać ziemię dobrzyńską oraz ziemię chełmińską za część regionu kujawskiego^[1].

Etnograficzne w XXI w.

Kujawy etnograficzne zajmują mniejszą powierzchnię niż region poprowadzony wedle granic historycznych. Wskutek wpływów kulturowych oraz gospodarczych sąsiednich regionów (Wielkopolska, Mazowsze, Pomorze Gdańskie), wielokrotnej zmiany granic politycznych, germanizacji w XIX w. oraz wymiany ludności, zasięg etnograficzny Kujaw skurczył się od północnego zachodu, południa oraz wschodu oraz zawiera w sobie dzisiaj z reguły tereny znajdujące się na Równinie Inowrocławskiej oraz Pojezierzu Kujawskim.

Toponimia

Etymologia nazwy Kujawy była w historii różnie wywodzona. Najbardziej prawdopodobny zdaje się być wykład Stanisława Rosponda, który wywodzi nazwę Kujawy od słów kui, kuiati oznaczających wicher oraz zarówno odmianę terenu równinnego, wydmowego, narażonego na silne jego podmuchy. Etymologia nazwy Kujaw związana jest zatem z fizjografią tej krainy.

Nazwa Kujawy ukazała się po raz pierwszy w źródłach pisanych w 1136 r. Wymienia ją Bulla gnieźnieńska wydana przez papieża Innocentego II, biorąca pod opiekę papieską archidiecezję gnieźnieńską. Później nazwa krainy jest w wielu średniowiecznych dokumentach. Odnotowuje ją także w swoich kronikach mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem^[2].

Warunki naturalne

Charakterystyka

Większa część Kujaw stanowi cześć regionu określanego jako Wysoczyzna Kujawska. Jest to płaska albo lekko falista wysoczyzna morenowa o średniej wysokości 100-130 m n.p.m. Miejscami są wzniesienia morenowe oraz wały piaszczysto-żwirowe. Pod utworami lodowcowymi są pokłady soli kamiennej oraz potasowej, a w warstwach trzeciorzędowych pokłady węgla brunatnego, gliny ceramicznej.

W obrębie Wysoczyzny Kujawskiej wyróżnia się część północną określaną jako Równina Inowrocławska. Ma ona charakter monotonnej równiny o wysokości 75-90 m n.p.m. urozmaiconej nieraz przez pojedyncze pagórki. Jest to jeden z nielicznych w Polsce przypadków rozległej równiny moreny dennej lodowca. Część druga wysoczyzny, rozciągająca się na południe od linii Radziejów – Brześć Kujawski – Kowal stanowi Pojezierze Kujawskie. Na tym obszarze spotyka się pas wzgórz morenowych związanych z czołową strefą lądolodu. Wzniesienia sięgają tu 100, nieraz nawet oraz 140 m n.p.m. Krajobraz urozmaicają dodatkowo głęboko wcięte rynny lodowcowe oraz zaklęsłości wypełnione jeziorami. Na zachodzie regionu ciąg Gopła oraz jezior Pakoskich oddziela Wysoczyznę Kujawską od Gnieźnieńskiej.

Północną granicę Kujaw stanowi Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka, która na wschód od Nakła rozszerza się w Kotlinę Toruńsko-Bydgoską. W rejonie Bydgoszczy oraz Koronowa Kujawy Północne zawierają w sobie fragment Pojezierza Pomorskiego.

Regiony fizyczno-geograficzne

Kujawy znajdują się w obrębie 9 mezoregionów należących do 3 makroregionów podprowincji Pojezierza Południowobałtyckie. Przeważajaca ilość dzielnicy kujawskiej znajduje się w obrębie makroregionu Pojezierze Wielkopolskie (315.5) – mezoregiony Równina Inowrocławska (315.55) oraz Pojezierze Kujawskie (315.57). Zachodnie obrzeża Kujaw wchodzą natomiast w skład Pojezierza Gnieźnieńskiego (315.54).

Północne obrzeża Kujaw graniczące z Wisłą należą do makroregionu Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka (315.3) – mezoregiony Kotlina Toruńska (315.35) oraz Kotlina Płocka (315.36). Z kolei tzw. Kujawy Północne (powiat bydgoski) należą do mezoregionów: Dolina Fordońska (314.83), Wysoczyzna Świecka (314.73) oraz Dolina Brdy (314.72). Północno-zachodni skraj historycznych Kujaw zajmuje także fragment Pojezierza Krajeńskiego (314.64).

Klimat

Położenie Kujaw na pograniczu Niziny Wielkopolsko- Kujawskiej oraz Pojezierza Mazurskiego powoduje, iż w regionie tym zaznaczają się wyraźnie cechy przejściowości pomiędzy oddziaływaniem wpływów oceanicznych oraz kontynentalnych. Aspektem charakterystyczną są małe opady atmosferyczne, nie przekraczające 500 mm, a miejscami sięgające 450 mm. Średnia temperatura roczna (+8,2 st. C) jest nieco wyższa od średniej krajowej. Zimy bywają łagodne z małą oraz krótkotrwałą pokrywą śnieżną. Klimat cechuje stosunkowo duża liczba dni pogodnych, usłonecznionych. Latem oraz jesienią przeważają wiatry o kierunku zachodnim oraz południowo-zachodnim, a zimą wschodnie oraz północno-wschodnie.

Gleby

Kujawy stanowią teren o glebach na ogół dobrych. Największą powierzchnię zajmują gleby płowe oraz brunatne. Urodzajne czarne ziemie zajmują ok. jednej trzeciej powierzchni regionu oraz są z reguły na Równinie Inowrocławskiej (na północ od Inowrocławia oraz okolice Radziejowa). Miejscami są torfy, gliny oraz gleby piaszczyste. Najsłabsze gleby są w pasie nadwiślańskim oraz w powiecie bydgoskim.

Hydrografia

Sieć rzeczna na Kujawach jest uboga. Charakterystyczna jest dysproporcja pomiędzy dużą arterią wodną, jaką stanowi Wisła, a ubogą siecią drobnych cieków, z których wiele funkcjonuje okresowo. Na taki stan rzeczy składają się: wyjątkowo mała suma rocznych opadów atmosferycznych oraz rzeźba geologiczna terenu, która sprzyja dużym stratom wody wskutek parowania. Przeważajaca ilość Kujaw trzeba do dorzecza Wisły, lecz w zachodniej części regionu przebiega dział wodny oddzielający go od dorzecza Odry. Z większych rzek oprócz Wisły znaczenie żeglowne odgrywają rzeki: Noteć, Zgłowiączka oraz Brda.

Na terenie Kujaw jest blisko 600 jezior o powierzchni większej od 1 ha, które zajmują rynny oraz oczka polodowcowe. Największe z nich to: Gopło (2150 ha), Jeziora Pakoskie (750 ha) Głuszyńskie (625 ha), Chodeckie, Modzerowskie, Borzymowskie, Rakutowskie (414 ha), Jezuickie (146 ha).

W przeszłości duże znaczenie komunikacyjne posiadało jezioro Gopło. Wedle Jana Długosza w czasach historycznych istniało połączenie Gopła z Wartą, a także z Wisłą przez Kanał Bachorze oraz Zgłowiączkę. Warunkiem tych połączeń był wyższy poziom wody w jeziorze o ok. 3 m. W okresie historycznym na terenie Kujaw istniały także rozległe bagna, m.in. nad Bachorzą, Notecią, koło Dziemian, w źródliskach Zielonej, Ostrowskiego oraz Gąskiego Błota, w źródliskach Tążyny oraz szereg innych. W wyniku prac melioracyjnych przeprowadzonych w XIX wieku oraz budowy kanałów (Bydgoski, Górnonotecki) nastąpiło obniżenie poziomu wód podziemnych o ok. 2 m.

Lasy

Centralna, rolnicza część Kujaw jest jednym z najmniej zalesionych regionów kraju (obecnie lasy to 15% powierzchni). Większe kompleksy leśne otaczają region od północy (Puszcza Bydgoska, Lasy Gostynińsko-Włocławskie) oraz od południa (Lasy Mirachowskie).

Już w XIV wieku okolice Kruszwicy oraz Strzelna miały charakter bezleśnej, moczarowej równiny; lasy oraz bagna stanowiły wtedy 62% ogólnej powierzchni Kujaw. W XVI wieku było to 48%, a w XVIII już tylko 37%. Proces ten pogłębiał się w XIX wieku. Dotyczy to zwłaszcza środkowej oraz południowej części Kujaw wschodnich.

Ochrona przyrody

Na terenie Kujaw (w granicach historycznych) znajduje się w całości Nadgoplański Park Tysiąclecia chroniący ekosystem jeziora Gopło. Ponadto w skład regionu wchodzą fragmenty dwóch parków krajobrazowych: Gostynińsko-Włocławskiego oraz Nadwiślańskiego. Cenne przyrodniczo obszary chronione są także w obszarach chronionego krajobrazu: Wydm Kotliny Toruńsko-Bydgoskiej, Wydm śródlądowych na południe od Torunia, Łąk Nadnoteckich, Lasów Balczewskich, Lasów Miradzkich, Jeziora Głuszyńskiego, Jeziora Modzerowskiego, Północnego Pasa Rekreacyjnego miasta Bydgoszczy, Zalewu Koronowskiego oraz Rynny Jezior Byszewskich. W skład listy zatwierdzonych rezerwatów przyrody wchodzi: 10 leśnych, 4 ornitologiczne, 2 florystyczne, 1 słonoroślowy oraz 1 geomorfologiczny.

Lista rezerwatów przyrody:

• leśne
  • Różanna Dęby – 200-letnia świetlista dąbrowa w gminie Koronowo
  • Augustowo – ols porzeczkowy oraz ols torfowcowy położony w gminie Dobrcz
  • Ostrów koło Pszczółczyna – grąd niski dębowo-grabowy nad Notecią w okolicy Łabiszyna
  • Dziki Ostrów – dąbrowa świetlista na ostrowie leśnym łąk nadnoteckich koło Brzozy Bydgoskiej
  • Łażyn – 150-letni bór sosnowy w Puszczy Bydgoskiej
  • Mierucinek – grąd dębowy w gminie Dąbrowa
  • Dębice – fitocenozy leśne zarostowe oraz łąkowe w okolicy Michelina
  • Wójtowski Grąd – grądy oraz bory mieszane na wydmowym zboczu rynny jeziornej w Lasach Gostynińsko-Włocławskich
  • Olszyny Rakutowskie – olsy oraz łęgi jesionowo-olszowe w gminie Kowal
  • Grodno – jezioro Grodno wraz z naturalnymi zbiorowiskami leśnymi, położony w gminie Baruchowo pomiędzy Kowalem, a Lubieniem
• florystyczne
  • Tarkowo – bór świeży ze stanowiskiem kserotermicznej wiśni karłowatej, położony na południowym skraju Puszczy Bydgoskiej
  • Rejna – stanowisko wiśni karłowatej w Lasach Balczewskich
• ornitologiczne
  • Balczewo – chroni miejsca lęgowe oraz żerowiska ptaków błotnych oraz wodnych w gminie Dąbrowa Biskupia
  • Czapliniec Ostrowo – chroni miejsca lęgowe czapli siwej nad jeziorem Ostrowskim w Lasach Miradzkich
  • Jezioro Rakutowskie – ochrona jeziora oraz jego otoczenia w Lasach Gostynińsko-Włocławskich
  • Jazy – chroni miejsca lęgowe czapli siwej w Lasach Gostynińsko-Włocławskich
• słonoroślowy
  • Ciechocinek – ochrona bogatego zespołu słonorośli przy tężniach w Ciechocinku
• geomorfologiczny
  • Gościąż – położony w Lasach Gostynińsko-Włocławskich

Na Kujawach znajdują się ponadto obszary chronione w sieci Natura 2000. Są to:

• Obszary specjalnej ochrony ptaków:
  • Dolina Dolnej Wisły (obszar Natura 2000)
  • Ostoja Nadgoplańska
  • Błota Rakutowskie
• Obszary mające znaczenie dla Wspólnoty:
  • Jezioro Gopło
  • Solecka Dolina Wisły
  • Dybowska Dolina Wisły
  • Nieszawska Dolina Wisły
  • Włocławska Dolina Wisły
  • Słone Łąki w Dolinie Zgłowiączki
  • Błota Kłócieńskie
  • Ciechocinek
  • Równina Szubińsko-Łabiszyńska (fragment)
  • Pojezierze Gnieźnieńskie (fragment)

Główne miasta

Biskupią stolicą Kujaw była Kruszwica, a później Włocławek (po przeniesieniu do niego stolicy biskupstwa w 1. połowie XII w.). W okresie rozbicia dzielnicowego na początku XIV wieku, wyodrębniły się księstwa kujawskie: brzeskokujawskie, inowrocławskie, bydgosko-wyszogrodzkie oraz gniewkowskie. Od XIV w. do 1772 r. siedzibami wojewodów były Inowrocław oraz Brześć Kujawski, zaś Radziejów siedzibą wspólnego sejmiku ziemskiego województw kujawskich.

Do miast, które najwcześniej otrzymały prawa miejskie na terenie Kujaw, należały grody leżące na stosunkowo wcześnie zasiedlonych urodzajnych ziemiach Niziny Kujawskiej: Inowrocław (1238), Brześć Kujawski (1250), Radziejów (1252), Włocławek (1255), Gniewkowo (po 1267), Kruszwica (1303). Później lokowano miasta na terenach położonych na obrzeżach dzielnicy: Raciążek (1317), Solec Kujawski (1325), Bydgoszcz (1346). W końcu XIV w. lokowano: Strzelno (1356), Pakość (1359), Przedecz (1363), Koronowo (1368), Fordon (1382).

Do miast królewskich oraz siedzib starostów grodowych należały w XV-XVIII w.: Brześć Kujawski, Bydgoszcz, Inowrocław, Kowal, Kruszwica, Przedecz oraz Radziejów. Innymi miastami królewskimi były m.in. Gębice, Gniewkowo, Fordon, Solec Kujawski, Skulsk, Podgórz. Do miast kościelnych zaliczały się m.in. Koronowo, Raciążek, Sompolno, Strzelno, Włocławek, zaś do prywatnych miast szlacheckich: Chodecz, Izbica Kujawska, Lubień Kujawski, Lubraniec, Pakość, Służewo. Do największych miast kujawskich w okresie przedrozbiorowym należały: Bydgoszcz oraz Włocławek (powyżej 3 tys. mieszkańców w XVI w.) oraz Inowrocław (2 tys.) Nieco niżej plasowały się Brześć Kujawski, Kowal oraz Radziejów.

Współcześnie zaś największe ośrodki Kujaw to Bydgoszcz (356 tys.), Włocławek (117 tys.) oraz Inowrocław (76 tys.). Region ten dzieli się na Kujawy Zachodnie ze stolicą w Inowrocławiu oraz Kujawy Wschodnie ze stolicą we Włocławku. Kujawami Północnymi bywa natomiast określany powiat bydgoski. Łaciński odpowiednik nazwy Inowrocławia wyznacza to miasto Nowym Włodzisławiem (Władysławem)^[3].

Kujawy etnograficzne

Kujawy są odrębną krainą etnograficzną o oryginalnej kulturze ludowej, stroju, gwarze, zdobnictwie, pieśni oraz tańcach. W zachodniej części regionu widoczne są wpływy Wielkopolski, a we wschodniej – Mazowsza.

Granica Kujaw historycznych oraz etnograficznych pokrywała się w przybliżeniu do końca XVIII w. Jednakże już w XVI-XVII w. na tzw. Kujawach Północnych (okolica Bydgoszczy, Fordonu, Solca oraz Koronowa) intensywne kontakty handlowe oraz rodzinne z kupiectwem Gdańska, miastami oraz folwarczną szlachtą Wielkopolski oraz Pomorza (spławny handel zbożowy oraz solny) zaważyły o tym, że mieszczaństwo oraz szlachta tych okolic zaczynały myśleć w kategoriach, które przekraczały wąski krąg zagadnień jednego regionu, czy krainy. Po rozbiorach Polski wskutek zmian granic politycznych, osadnictwa niemieckiego oraz germanizacji oraz wpływów kulturowych sąsiednich regionów następował stopniowy zanik poczucia kujawskiej przynależności regionalnej wśród mieszkańców okolic Koronowa, Bydgoszczy, Łabiszyna oraz Barcina, a także na południowym oraz wschodnim pograniczu dzielnicy z Wielkopolską oraz Mazowszem (Gostynin, Kutno, Koło, Sompolno).

Regionalizacja Kujaw

1. Kujawy czarne – bezleśne tereny o urodzajnych czarnoziemach, strefa intensywnej produkcji rolnej; z uwagi na położenie wyróżnia się Kujawy czarne inowrocławskie, radziejowskie oraz brzeskie;
2. Kujawy białe (polne) – centralna część Kujaw leżąca pomiędzy Gniewkowem, Aleksandrowem Kujawskim oraz Brześciem; w przeciwieństwie od Kujaw czarnych ma gleby piaszczysto-gliniaste (szare) oraz niewielkie zagajniki leśne;
3. Kujawy nadwiślańskie – pas terenu otaczający od południa Wisłę, zawiera w sobie wsie dawniej olęderskie oraz miasta leżące nad rzeką, związane niegdyś z handlem zbożowym: Solec Kujawski, Podgórz, Nieszawę, Włocławek; Oskar Kolberg zalicza także do tego regionu powiat bydgoski z Bydgoszczą, Fordonem oraz Koronowem^[4], zaś nizinę nadrzeczną od Solca do Bydgoszczy nazywa Żuławami Kujawskimi;
4. Kujawy zagoplańskie – tereny leżące pomiędzy jeziorem Gopło od wschodu, a jeziorami Pakoskimi na zachodzie, mieszczą m.in. Kruszwicę oraz Strzelno;
5. Kujawy garbate – pogranicze kujawsko-pałuckie od Pakości na południu do Nowej Wsi Wielkiej na północy;
6. Bachorza – rejon zabagnionej (od XIX w., zmeliorowanej) doliny Bachorze na wschód od Kruszwicy; łączy poprzez dział wodny jezioro Gopło ze Zgłowiączką;
7. Kujawy leśne – południowy skraj regionu na Pojezierzu Kujawskim w okolicy Lubienia, Chodcza oraz Przedcza;
8. Kujawy borowe – tereny zalesione borami sosnowymi na wschodnim oraz północnym obrzeżu regionu (Lasy Gostynińsko-Włocławskie, Puszcza Bydgoska).

Pewni ludzie ludoznawcy – m.in. Oskar Kolberg oraz Zygmunt Gloger – skłonni byli uznać ziemię chełmińską oraz ziemię dobrzyńską za część regionu kujawskiego^[1]. Podobne godło oraz wspólna historia w XIII w. łączy także Kujawy z ziemią sieradzką oraz łęczycką.

Turystyka

Region obfituje w zabytki architektury romańskiej (XI-XII w.) Należą do niej m.in. kolegiata św. Piotra oraz Pawła w Kruszwicy, rotunda świętego Prokopa w Strzelnie, klasztor norbertanek w Strzelnie, kościół św. Małgorzaty w Kościelcu Kujawskim, kościół NMP w Inowrocławiu. Do najstarszych świątyń na Kujawach trzeba także katedra we Włocławku oraz klasztory cystersów w Szpetalu oraz Byszewie.

Przez zachodnią cześć Kujaw biegnie Szlak Piastowski. Do najważniejszych miejscowości turystyczno-krajoznawczych należą: Kruszwica, Strzelno, Inowrocław, Włocławek, Bydgoszcz, Koronowo. Uzdrowiskami są Ciechocinek oraz Inowrocław. Walory rekreacyjne oferują kąpieliska nad jeziorami (Przyjezierze, Jezioro Jezuickie, Jezioro Borówno, Zalew Koronowski), lasy (Puszcza Bydgoska). Corocznie urządzane są rekonstrukcje bitew polsko-krzyżackich: pod Płowcami (1331) oraz pod Koronowem (1410).

Na Kujawach stosunkowo rozliczne są ośrodki kultu religijnego: miejsca pielgrzymkowe w Markowicach w gminie Strzelno, Ostrowąs w gminie Aleksandrów Kujawski, Pieraniu w gminie Dąbrowa Biskupia) oraz Kalwaria Pakoska (w jej skład wchodzą 23 kaplice oraz barokowy kościół Ukrzyżowania z 1661 roku).

Historia Kujaw

Czasy najdawniejsze

Kujawy należą do obszarów, na których stwierdzono najstarsze w Polsce ślady osadnictwa, co wyrażone jest w postaci licznych stanowisk archeologicznych, sięgających neolitu oraz okresu kultury łużyckiej.

Początki państwowości na ziemiach kujawskich związane są z państwem plemiennym Goplan. Goplanie, których niektórzy badacze utożsamiają z Mazowszanami-Kłobianami albo po prostu z Kujawianami, stworzyli państwo z głównymi ośrodkami w Gnieźnie oraz Kruszwicy. Z czasem zostali podbici przez inne plemię – Polan, które wedle Andrzeja Bańkowskiego osiedliło się na obszarze Wielkopolski po tym, jak musieli opuścić wraz z Morawianami swe dawne terytoria panońskie podbite przez Awarów. Wedle poniektórych źródeł w wojnie Polan z Goplanami wsparły Polan wojska wielko-morawskie. W wyniku zajęcia terytorium Goplan ziemie kujawskie znalazły się pod silnym wpływem kultury polańskiej oraz straciły swój pierwotny, mazowszański charakter^[5].

Żyzne gleby oraz obfite źródła solne Kujaw sprzyjały wczesnemu rozwoju osadnictwa oraz powstawaniu licznych grodów – ośrodków wojskowo-administracyjnych oraz gospodarczych, miejsc wymiany handlowej. Na ziemiach tych powstały także pierwsze kościoły oraz klasztory (Mogilno, Kruszwica, Strzelno), będące wówczas ogniskami życia kulturalnego, a zachowane do dziś są jednymi z najstarszych zabytków architektury romańskiej w Polsce.

Czasy przedrozbiorowe

Nazwa Kujawy ukazuje się po raz pierwszy w 1136 r. w Bulli gnieźnieńskiej. Dotyczy ona tylko obszaru nadwiślańskiego późniejszych Kujaw^[6] Dopiero od XIII wieku nazwa ta zaczyna być używana w celu określenia ziemi kruszwicko-włocławskiej.

O roli Kujaw dla państwowości polskiej okresu średniowiecznego decydowało ich znaczenie gospodarcze oraz strategiczne. Żyzność kujawskiego czarnoziemu bagiennego w znacznej już mierze eksploatowanego rolniczo, gęste osadnictwo, eksploatowanie licznych źródeł słonych (Słońsk, Kruszwica), hutnictwo żelaza wykorzystujące złoża rudy darniowej (Otłoczyn, Sędzin, Adolfin) decydowały o zamożności tutejszej ludności. Kujawy były też miejscem, gdzie krzyżowały się ważne szlaki handlowe. Do najważniejszych należał szlak bursztynowy (pochodzący jeszcze z czasów rzymskich) biegnący od południa przez Kalisz oraz okolice nadgoplańskie ku północy na teren Pomorza oraz Prus oraz wczesnośredniowieczny trakt ruski biegnący z Kijowa przez Płock, Włocławek, Kruszwicę oraz dalej do północnej Wielkopolski oraz Pomorza Zachodniego. Równocześnie samo położenie Kujaw miało strategiczne znaczenie dla północnej ekspansji piastowskiej (Pomorze, Prusy, Mazowsze).

Kujawy były początkowo połączone z Mazowszem oraz podlegały mazowieckim książętom dzielnicowym. Wraz z ziemią chełmińską oraz późniejszą ziemią dobrzyńską stanowiły trzon ich posiadłości aż do końca XII w. Najpierw władał tym terytorium Bolesław Kędzierzawy, a w latach 1173-1186 jego syn Leszek Bolesławowic. Najprawdopodobniej w 1191 r. Kujawy zagarnął Bolesław, syn Mieszka III Starego oraz władał nimi jako pierwszy książę kujawski aż do swej śmierci w 1195 r. W latach 1195-1202 rządy sprawował ojciec zmarłego Mieszko III Stary. Następnie Kujawy powróciły do dawnego związku z Mazowszem oraz znalazły się pod władzą Konrada Mazowieckiego, który jednak respektował już pewną odrębność dzielnicy kujawskiej, albowiem tytułował się księciem mazowieckim oraz kujawskim.

W 1233 r. Konrad Mazowiecki wydzielił dla swego 20-letniego najmłodszego syna Kazimierza odrębne księstwo kujawskie ze stolicą w Inowrocławiu, a siedzibą biskupią we Włocławku. 36 lat jego rządów skutkowało rozwojem gospodarczym oraz terytorialnym Kujaw m.in. o ziemię bydgosko-wyszogrodzką (Kujawy Północne). W wyniku układów z braćmi Kazimierz I kujawski zdobył także ziemie: sieradzką, łęczycką oraz dobrzyńską. W 1238 r. prawa miejskie uzyskał Inowrocław, będący w tym czasie siedzibą księcia, zbudowano tam także zamek. Na północnych rubieżach Kujaw książę osadził cystersów (1253 – Byszewo, w 1288 r. przeniesiona do Koronowa) oraz prowadził udaną działalność służącą integracji nowo pozyskanych terenów z resztą swego księstwa. Wyrażało się to nadaniami ziemskimi czynionymi na tych obszarach na rzecz rycerstwa z własnego otoczenia, jak także awansem rycerstwa miejscowego. W okresie wojny celnej z Krzyżakami (1250), Kazimierz I skierował handel kujawski do własnych portów wiślanych w Bydgoszczy oraz Solcu, z pominięciem Torunia, co zintensyfikowało rozwój spławnego handlu zbożowego.

Po śmierci Kazimierza Kujawskiego w 1267 roku jego księstwo uległo podziałowi pomiędzy pięciu synów, z których najstarszy Leszek Czarny otrzymał ziemię sieradzką (później władał w Krakowie), drugi w kolejności – Siemomysł otrzymał księstwo inowrocławskie (Inowrocław, Kruszwica, Radziejów, Słońsk, Bydgoszcz, Wyszogród), a młodszy Władysław Łokietek otrzymał wschodnie obszary Kujaw jako księstwo brzeskokujawskie. Inni synowie: Kazimierz oraz Siemowit uzyskali odpowiednio: ziemię łęczycką oraz dobrzyńską. W okresie rządów Siemomysła inowrocławskiego (1267-1287) toczyły się walki z księciem wielkopolskim Bolesławem Pobożnym. W wyniku tych walk, dzielnica kujawska była uszczuplona na rzecz Wielkopolski (kasztelania bydgoska, kruszwicka oraz radziejowska 1268-1285) oraz Pomorza Gdańskiego (kasztelania wyszogrodzka 1271-1296).

Po śmierci księcia Kujaw inowrocławskich Siemomysła w 1287 roku, jego księstwo uległo podziałowi pomiędzy trzech synów. Na poczatku XIV wieku doszło do wykrystalizowania księstw rządzonych samodzielnie przez każdego z nich. Leszek tytułował się odtąd księciem Kujaw oraz Inowrocławia, Przemysł – księciem Kujaw, Wyszogrodu oraz Bydgoszczy, Kazimierz – księciem Kujaw oraz Gniewkowa. W 1327 albo 1328 r. wobec wybuchu wojny polsko-krzyżackiej, Władysław Łokietek zjednoczył pod swoją władzą księstwa kujawskie: brzeskie, inowrocławskie oraz bydgosko-wyszogrodzkie. Odrębność do 1364 r. zachowało zaledwie księstwo gniewkowskie.

Wojna polsko-krzyżacka 1327-1332 uczyniła duże zniszczenia na Kujawach. Jeszcze w 1329 r. Krzyżacy zdobyli ziemię dobrzyńską oraz spalili Włocławek. W 1330 r. obrócili w ruinę Wyszogród oraz Bydgoszcz, w 1331 r. zdobyli Inowrocław, a w 1332 r. Brześć. 27 września 1331 roku pod Radziejowem oraz Płowcami doszło do walnej bitwy wojsk Łokietka z armią krzyżacką, w wyniku której wojska zakonne poniosły duże straty. Mimo tego cała dzielnica znalazła się pod okupacją krzyżacką aż do 1337 r., kiedy Kazimierz Wielki uzyskał w Wyszehradzie gwarancję warunkowego zwrotu całych Kujaw (kasztelania inowrocławska, bydgoska, wyszogrodzka, kruszwicka, księstwo gniewkowskie oraz brzeskokujawskie) oraz ziemi dobrzyńskiej. Decyzja ta była potwierdzona pokojem w Kaliszu w 1343 r. W 1346 r. Kazimierz Wielki nadał prawa miejskie Bydgoszczy, a władzę na Kujawach w imieniu monarchy sprawowali: wojewoda, starosta oraz sędzia, zlokalizowani w Brześciu. W połowie XIV w. nastąpiło rozdzielenie kujawskich urzędów starościńskich miedzy Brześć, Bydgoszcz (od 1358 r.) oraz Inowrocław (1364 r. po zastawieniu przez Władysława Białego księstwa gniewkowskiego). Czasy Kazimierza Wielkiego przyniosły także budowę 4 zamków obronnych na Kujawach: w Bydgoszczy, Kruszwicy (zachowana wieża), Przedczu (częściowo zachowany) oraz Złotorii.

W okresie rządów Ludwika Węgierskiego (1370-1382), ziemia dobrzyńska oraz północno-zachodnia część Kujaw (terytorium bydgoskie) była oddana w lenno Kaźkowi Słupskiemu, a w latach 1378-1392 terytorium bydgoskie, inowrocławskie, gniewkowskie oraz ziemia dobrzyńska oddano w lenno Władysławi Opolczykowi. Dodatkowo po śmierci Ludwika Węgierskiego (1383) Kujawy brzeskie opanował Siemowit IV Mazowiecki. Dopiero zabiegi Władysława Jagiełły spowodowały odzyskanie w komplecie ziem kujawskich oraz wcielenie ich do Królestwa Polskiego.

Pod koniec XIV wieku dawne tereny księstw kujawskich pozostały podzielone administracyjnie na dwa województwa: inowrocławskie (z powiatami inowrocławskim oraz bydgoskim) oraz brzesko-kujawskie (z powiatami brzeskim, kruszwickim, radziejowskim, przedeckim oraz kowalskim). Dodatkowo w skład województwa inowrocławskiego wchodziła zachowująca odrębność samorządową ziemia dobrzyńska z trzema powiatami: dobrzyńskim, rypińskim oraz lipnowskim. Granica pomiędzy województwami ciągnęła się od Nieszawy na wschodzie po Gębice na zachodzie przez okolicę Służewa, Kruszwicy oraz Strzelna. Granicą oddzielającą na północy Kujawy od Prus Królewskich była linia Trzęsacz – Wielonek (na północ od Koronowa) oraz rzeka Wisła. Od Wielkopolski oddzielał Kujawy m.in. ciąg jezior byszewskich do Ślesina (granica z powiatem nakielskim), Noteć (granica z powiatem kcyńskim) oraz Jeziora Pakoskie (granica z powiatem gnieźnieńskim).

W XV wieku istniały na terenie Kujaw cztery hierarchie urzędów ziemskich: dwie pełne (brzeska oraz Inowrocławska) oraz dwie niepełne (bydgoska oraz gniewkowska). Kolejność używana w dokumentach wskazuje, że urzędy brzeskie były wyższe od odpowiadających im inowrocławskich, co było następstwem stanu z czasów Władysława Łokietka oraz Kazimierza Wielkiego. Wyższość ta utrzymała się następnie w porządku senatorów Rzeczypospolitej. Obie części Kujaw dzieliły się do XIV w. na kasztelanie, a następnie na powiaty. W ciągu XIV w. zanikła część kasztelanii (wyszogrodzka, zamątwiańska, gniewkowska), a w XV w. powiatów (gniewkowski).

Podział na dwie części Kujaw, istniejący do upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów, nie zatarł więzi etnicznej oraz dzielnicowej, wzmacnianej przez wspólne miejsca obrad sejmiku ziemskiego obu województw (Radziejów – od XVI w., Lipno dla ziemi dobrzyńskiej), wspólne godło, formację wojskową, gwarę, strój oraz powiązania społeczno-gospodarcze^[7].

W czasie wielkiej wojny polsko-krzyżackiej (1409-1411) Kujawy spełniały ważną rolę strategiczną jako przedpole działań wojennych. W 1409 r. pod odbitym z rąk Krzyżaków zamkiem w Bydgoszczy zawarto rozejm, zaś w 1410 r. cześć sił krzyżackich pod wodzą Henryka von Plauen oczekiwała pod Świeciem na działania zaczepne z północnych Kujaw, nie biorąc z tego powodu udziału w bitwie pod Grunwaldem. W bitwie tej pod wodzą Władysława Jagiełły walczyły chorągwie: kujawska oraz dobrzyńska, zaś w październiku 1410 r. pod Koronowem rycerstwo polskie także z udziałem Kujawian stoczyło zwycięską bitwę z Krzyżakami.

Po raz ostatni Kujawy przeżyły najazd krzyżacki w 1431 r., kiedy to spalony stał się Inowrocław oraz Włocławek. Dygnitarze kujawscy stanęli na czele stronnictwa przygotowującego zjednoczenie Pomorza z Polską poprzez działania w otoczeniu Kazimierza Jagiellończyka oraz kontakty z opozycją w Prusach Zakonnych. Wywołana ich działalnością wojna trzynastoletnia, w której uczestniczyła licznie szlachta kujawska zarówno w pospolitym ruszeniu, jaki oraz rotach zaciężnych, przyniosła Polsce odzyskanie dostępu do morza. Umożliwiło to ziemi kujawskiej wykorzystanie w kolejnym stuleciu nowej koniunktury gospodarczej, związanej ze wzrostem eksportu polskich towarów drogą wiślaną przez Gdańsk.

Późnośredniowieczne Kujawy, choć nie były dużą krainą – uważane były przez współczesnych za jedną z bogatszych oraz ważniejszych ekonomicznie ziem polskich. Ocenia się, że gęstość zaludnienia na centralnych Kujawach w XIV wieku wydatnie przekraczała przeciętny wskaźnik dla całego Królestwa. W procesie polsko-krzyżackim w 1339 r. wyżej oceniono straty królewskie poniesione z tytułu zaboru Kujaw, niż Pomorza Gdańskiego, ziemi chełmińskiej oraz michałowskiej. Podstawą bogactwa tej ziemi w XIII-XV w. było obok wyjątkowo urodzajnych gleb, położenie na szlakach handlowych: z Bałtyku nad Morze Czarne oraz drogi z północy na Węgry. Od XV wieku podstawowym przedmiotem eksportu stało się zboże spławiane masowo drogą wodną Wisły. Związany z tym był rozwój gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej oraz miast handlowych na szlaku wiślanym: Włocławka, Nieszawy, Torunia, Solca oraz Bydgoszczy, która dodatkowo stanowiła port wiślany dla szlachty wielkopolskiej. Przedmiotem wymiany były także towary przechodzące tranzytem z południowej oraz wschodniej Europy, takie jak wosk, skóry, wełna oraz bydło. Wraz z rozwojem gospodarczym nastąpił rozwój miast oraz osadnictwa wiejskiego, które uzyskiwało prawo czynszowe oraz prawne formy samorządu (prawo niemieckie). Kulminacyjny punkt rozwoju gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej na Kujawach nastąpił w XVI wieku. W przeciwieństwie do innych regionów, na terenie Kujaw istniał typ dużego 1-2 łanowego (do 35 ha) gospodarstwa chłopskiego. Podstawową grupę ludności wiejskiej (ok. 85%) stanowili kmiecie, a drugą grupę – zagrodnicy, pracujący jako najemnicy w gospodarstwie pana, sołtysa albo kmiecia. Przy dworach szlacheckich pracowała czeladź wywodząca się z wielorakich grup społecznych. Odrębną natomiast grupę stanowili rzemieślnicy wiejscy: kowale, kołodzieje, bednarze, garncarze, młynarze zależni od pana wsi, z którym posiadali kontrakt na okresową albo dożywotnią dzierżawę.

W XVI-XVII w. przeważajaca ilość ziemi na Kujawach należała do szlachty (folwarcznej oraz zagrodowej). Nie było wielkich posiadłości ziemskich. Przeważały majątki, w skład których wchodziły 3-4 wsie. Ok. 15% stanowiła własność królewska, zaś 25% – kościelna. Największymi kościelnymi właścicielami ziemskimi były: biskupstwo włocławskie, kapituły: włocławska oraz kruszwicka oraz klasztory: norbertanek w Strzelnie oraz cystersów w Koronowie.

W końcu XVI wieku w pasie nadwiślańskim Kujaw ukazało się osadnictwo olęderskie. Największe nasilenie tego procesu nastąpiło w XVIII w. Osadnicy – początkowo Holendrzy, później Niemcy, zajmowali tereny zalewowe, bagniste, wymagające szczególnego gospodarowania. Należały do nich m.in. nadwiślańskie wsie: Strzelce Dolne, Fordonek, Łęgnowo, Otorowo, Przyłubie, Wielka oraz Mała Nieszawka, Rudak, Stawki, Brzoza, Otłoczyn, Wołuszewo, Słońsk. Na obszarach tych wykształcił się nowy typ budownictwa zagrodowego, różniący się od polskich wsi, położonych na równinnych, centralnych Kujawach.

Od lat 20. XVII wieku zaczął się stopniowy upadek gospodarczy Kujaw spotęgowany wojnami polsko-szwedzkimi. Potop szwedzki oraz wojna północna spowodowały załamanie handlu zbożowego oraz wyludnienie miast. Ożywienie gospodarcze regionu nastąpiło dopiero pod koniec XVIII wieku w związku z przechodzeniem na system gospodarki czynszowej.

Pod zaborami (1772-1807)

W wyniku I rozbioru w 1772 Królestwo Prus zagarnęło znaczną część województwa inowrocławskiego oraz zachodnią część województwa brzesko-kujawskiego. Obszary te weszły w skład Obwodu Nadnoteckiego (1772-1806) ze stolicą w Bydgoszczy, który objął pozyskane przez Prusy tereny kujawsko-wielkopolskie. Po II rozbiorze reszta Kujaw przeszła pod panowanie Prus. Rejon ten wszedł w skład nowej prowincji pruskiej Prusy Południowe. W rezultacie III rozbioru Polski ponownie dokonano rozczłonkowania ziem kujawskich, dzieląc je pomiędzy Prusy Zachodnie (Obwód Nadnotecki – m.in. okolice Bydgoszczy oraz Inowrocławia), Prusy Południowe (rejon Brześcia, Kowala oraz Radziejowa) oraz Prusy Nowowschodnie (okolice Włocławka).

Jakkolwiek utrata państwowości stanowiła katastrofę polityczną, to w sferze gospodarczej takiej zapaści nie odnotowano. Na Kujawach rozpoczęto przeobrażanie struktury agrarnej poprzez oczynszowanie oraz uwłaszczenie chłopów oraz wprowadzenie nowych roślin uprawnych m.in. ziemniaka, który w krótkim czasie stał się podstawą wyżywienia ludności wsi. Nastąpiła intensyfikacja produkcji rolnej, w szczególności zbóż, wywołana dużym popytem na rynkach zagranicznych oraz korzystnym cłem. Równocześnie w konfiskowanych majątkach kościelnych oraz majątkach czynnych uczestników insurekcji kościuszkowskiej, a także w przejętych przez rząd pruski królewszczyznach oraz dobrach starościńskich, rozpoczęto akcje zasiedleńcze ludnością niemiecką (okolice Bydgoszczy, Czarnocin, Modzerowo, Dobiegniewo, Zbrachlin).

Księstwo Warszawskie (1807-1815)

W okresie Księstwa Warszawskiego cały region kujawski stał się włączony do departamentu bydgoskiego oraz podzielony na powiaty^[8]: brzeski, bydgoski, inowrocławski, kowalski oraz radziejowski. Zaledwie ziemia dobrzyńska jako powiat lipnowski pozostała w departamencie płockim.

Pod zaborami (1815-1920)

W 1815 na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego Kujawy zostały podzielone pomiędzy Królestwo Polskie (pozostające w unii personalnej z Rosją) oraz Królestwo Prus. Dokonane zmiany miały istotny wpływ na zróżnicowanie cywilizacyjne obu części rozdzielonych Kujaw.

W granicach Królestwa Polskiego znalazła się południowo-wschodnia część regionu kujawskiego oraz ziemia dobrzyńska. Obszar ten stał się objęty zasięgiem województw (od 1837 r. gubernie): mazowieckiego (powiaty: brzeski, kowalski oraz radziejowski) oraz płockiego (ziemia dobrzyńska). Od 1816 r. wprowadzono obwody jako pośrednie jednostki podziału administracyjnego pomiędzy województwem, a powiatem. Stolicami obwodów zostały: Włocławek (wschodnie Kujawy, czasowo przeniesiony do Brześcia Kujawskiego) oraz Lipno (ziemia dobrzyńska). Po upadku powstania styczniowego (1863) władze rosyjskie przeprowadziły reformę administracyjną. Należący do guberni płockiej obwód lipnowski stał się podzielony na powiaty lipnowski oraz rypiński, natomiast należący do guberni warszawskiej obwód włocławski stał się podzielony na powiat włocławski oraz radziejowski (po przeniesieniu władz z Radziejowa do Nieszawy, otrzymał nazwę nieszawskiego).

W granicach Królestwa Prus znalazła się północno-zachodnia część Kujaw z Inowrocławiem oraz Bydgoszczą. Cały ten obszar wraz z Wielkopolską wchodził w skład Wielkiego Księstwa Poznańskiego – jednej z 10 prowincji państwa pruskiego, któremu formalnie zagwarantowano pewną autonomię (do 1848 r.) Prowincje pruskie dzieliły się na mniejsze struktury administracyjne: rejencje (niem. Regierungsbezirke), te zaś na powiaty (niem. Kreise). Wielkie Księstwo Poznańskie podzielono na dwie rejencje: poznańską oraz bydgoską. Ta ostatnia obejmowała od 1818 r. 9 powiatów wielkopolsko-kujawskich, m.in. bydgoski, inowrocławski oraz mogileński^[9]. Po 1887 r. liczba powiatów rejencji bydgoskiej wzrosła do 13, przy czym Bydgoszcz, w związku z przekroczeniem liczby 25 tys. mieszkańców, od 1875 r. stała się wydzielonym powiatem miejskim.

Granica rozdzielająca Kujawy na część pruską (Kujawy Pruskie) oraz rosyjską (Kujawy Kongresowe) ciągnęła się od Otłoczyna w pobliżu Torunia po Wilczyn na południe od Strzelna. Po stronie pruskiej pozostały m.in. Gniewkowo, Strzelno, Mogilno, a po rosyjskiej – Służewo, Radziejów, Piotrków Kujawski, Skulsk. Podział ten przetrwał do początku I wojny światowej. Ponad stuletni rozdział umocnił poczucie przynależności regionalnej mieszkańców tych prowincji, ale uczynił także umocnienie stereotypów oraz odrębności, które trudno było przełamać w przyjętych po odzyskaniu niepodległości podziałach administracyjnych II Rzeczypospolitej. Różnice w kulturze materialnej nie zniwelowały natomiast jedności kultury duchowej, stroju oraz gwary. Podziały wynikały z różnic polityki społeczno-gospodarczej, jaką prowadziły państwa zaborcze. W Prusach ustawa uwłaszczeniowa ukazała się w 1823 roku, zaś w zaborze rosyjskim – w 1864 r. Z uwłaszczeniem chłopów w Prusach wiązała się też komasacja oraz separacja gruntów, co z punktu widzenia gospodarczego było zjawiskiem umożliwiającym intensyfikację produkcji rolnej. Z drugiej strony rosyjska część Kujaw odczuła wydatnie ciężary, zniszczenia oraz represje związane z powstaniami: listopadowym oraz styczniowym. Po powstaniu styczniowym pod wpływem haseł pracy organicznej stwierdzono zróżnicowane formy kształcenia ludności wsi, zwłaszcza przy dworach szlacheckich.

W latach I wojny światowej zaszła konieczność organizacji nowych podziałów terytorialnych o charakterze przejściowym w części południowo-wschodniej Kujaw, związanych z okupacją ziem Królestwa Polskiego przez Rzeszę Niemiecką oraz Austro-Węgry. Z większości jego ziem założono wówczas Generalne Gubernatorstwo Warszawskie. Na obszarze okupowanych Kujaw połączono powiaty włocławski oraz nieszawski w jeden powiat włocławski, a także lipnowski oraz rypiński w powiat lipnowski.

W 1909 powstało Muzeum Kujawskie we Włocławku założone przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze.

Międzywojnie (1920-1939)

Południowo-wschodnia część regionu kujawskiego jeszcze w 1919 r., weszła w skład niepodległego państwa polskiego. Powiaty włocławski, lipnowski, rypiński oraz nieszawski zostały przydzielone do województwa warszawskiego, które powstało na mocy Ustawy Tymczasowej o organizacji władz administracyjnych II instancji z 2 sierpnia 1919 r. W obrębie województwa warszawskiego pozostawały do 1 kwietnia 1938 r.

Po stronie pruskiej cześć Kujaw Zachodnich już w styczniu 1919 r. uwolniły się od niemieckiego panowania wskutek objęcia tych terenów przez powstanie wielkopolskie. Pozostała część Kujaw z Bydgoszczą, a także powiaty pomorskie musiały czekać na uprawomocnienie się decyzji traktatu wersalskiego do stycznia 1920 r. W międzyczasie wydana była Ustawa o tymczasowej organizacji byłej dzielnicy pruskiej z dnia 1 sierpnia 1919 r., która tworzyła 2 województwa: poznańskie oraz pomorskie. Granica pomiędzy wymienionymi województwami zachowywała dotychczasowe podziały administracyjne pruskie. Powiaty: bydgoski, szubiński, wyrzyski z Nakłem, inowrocławski, jak też żniński, mogileński oraz strzeleński weszły w skład województwa poznańskiego.

Dokonany podział terytorialno-administracyjny, pomimo zapowiedzi jego tymczasowego charakteru, okazał się nader trwały. Dopiero wchodząca w życie od 1 kwietnia 1938 r. reforma administracyjna zjednoczyła całe Kujawy w obrębie województwa pomorskiego. W skład tego województwa zwanego „Wielkim Pomorzem”, które obejmowało 23 powiaty ziemskie oraz 5 grodzkich, wchodziło 7 powiatów „kujawskich”: bydgoski grodzki, bydgoski ziemski, szubiński, inowrocławski grodzki, inowrocławski ziemski, nieszawski oraz włocławski oraz 2 powiaty „dobrzyńskie”: lipnowski oraz rypiński.

W 1934 roku przystąpiono do organizacji Muzeum Nadgoplańskiego w Kruszwicy. Otwarte w 1939 roku posiadało cenną kolekcję obiektów etnograficznych m.in. mebli oraz strojów.

II wojna światowa

Podczas II wojny światowej prawie całe Kujawy zostały wcielone do III Rzeszy w granice prowincji Kraj Warty (niem. Warthegau), z wyjątkiem rejonu Bydgoszczy, włączonego do Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (niem. Gau Danzig-Westpreussen). Wymienione prowincje niemieckie dzieliły się na rejencje: pierwsza na poznańską, inowrocławską oraz łódzką, druga – rejencję gdańską, kwidzyńską oraz bydgoską.

Pod względem podziału administracyjnego II stopnia, północno-zachodnia część regionu kujawskiego weszła w skład rejencji bydgoskiej, zaś część środkowa oraz południowo-wschodnia w skład rejencji inowrocławskiej (powiaty inowrocławski, włocławski, nieszawski oraz mogileński).

Okres powojenny

W latach 1945-1975 całe Kujawy znalazły się w granicach województwa bydgoskiego. Reforma administracyjna z 1950 r. nie uczyniła w tym zakresie zmian, poza przyłączeniem do Bydgoskiego powiatów z pogranicza kujawsko-wielkopolskiego: żnińskiego oraz mogileńskiego. W ramach drobnych korekt, w 1955 r. założono powiat radziejowski z części dotychczasowego powiatu aleksandrowskiego, a na ziemi dobrzyńskiej – powiat golubsko-dobrzyński z części powiatów rypińskiego oraz lipnowskiego. Kolejna reforma administracyjna z 1975 r. uczyniła podział Kujaw pomiędzy dwa województwa: bydgoskie (część zachodnia) oraz włocławskie (część wschodnia plus ziemia dobrzyńska).

W 1999 roku prawie całe Kujawy weszły w skład województwa kujawsko-pomorskiego. Drobne skrawki Kujaw znalazły się ponadto w granicach województw mazowieckiego (tereny pomiędzy granicą województwa, a Skrwą) oraz wielkopolskiego (Przedecz, Wierzbinek).

Chronologia wydarzeń z historii Kujaw

• 1136 – po raz pierwszy, w Bulli papieża Innocentego II, zostaje wymieniona nazwa Kujawy
• 1186 – Mieszko III Stary zajmuje Kujawy należące do dzielnicy mazowieckiej oraz tworzy osobne księstwo dla swego syna Bolesława
• ok. 1231 – ponowne założenie księstwa przez Konrada I Mazowieckiego dla swego syna Kazimierza I Kujawskiego
• 1267 – podział na dwa księstwa: inowrocławskie oraz brzeskokujawskie
• 1327- Kujawy przechodzą pod bezpośrednią władzę króla Władysława Łokietka
• 1331 – bitwa pod Płowcami
• 1332-1343 – Kujawy były w posiadaniu Krzyżaków
• XV-XVIII w. – Kujawy dzielą się na województwa: inowrocławskie oraz brzeskokujawskie (wspólny sejmik w Radziejowie)
• 1772-1793 – podczas I oraz II rozbioru zagarnięte przez Prusy
• 1807-1815 – w Księstwie Warszawskim
• 1918 – Kujawy wracają do Polski

Znani kujawianie

• Władysław Łokietek (1260-1333) – król polski;
• Kazimierz III Wielki (1310-1370) – król polski;
• Jan z Ludziska (1400-1460) – humanista;
• Bartłomiej z Bydgoszczy (1480-1548) – bernardyn, leksykograf, autor pierwszego słownika łacińsko-polskiego;
• Jan Kasprowicz (1860-1926) – polski poeta, dramaturg;
• Stanisław Przybyszewski (1868-1927) – polski pisarz, poeta, dramaturg
• Stanisław Noakowski (1867-1928) – architekt, malarz;
• Julian Marchlewski (1866-1925) – polski oraz radziecki działacz komunistyczny
• Albert Abraham Michelson (1852-1931) – fizyk amerykański, laureat nagrody Nobla w 1907 roku
• Tadeusz Reichstein (1897-1996) – biochemik, laureat Nagrody Nobla
• Józef Glemp (ur. 1929) – Prymas Polski w latach 1981-2009

Przypisy

Bibliografia

• Biegański Zdzisław: Kształt terytorialno-administracyjny regionu kujawsko-pomorskiego w XIX oraz XX wieku. [w:] Prace Komisji Historii Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego. T. XVII. Związki Kujaw oraz Pomorza na przestrzeni wieków. Zbiór studiów pod red. Zdzisława Biegańskiego oraz Włodzimierza Jastrzębskiego.
• Bieniak Jan. Rola Kujaw w Polsce piastowskiej. [w:] Ziemia Kujawska I. Inowrocław-Włocławek, 1963.
• Dunin-Karwicka T., Rola tradycji w kulturze wsi kujawskiej, Toruń 2000
• Dekowski Piotr. Przynależność polityczna Bydgoszczy przed 1238 rokiem. [w:] Kronika Bydgoska XIII (1991). Bydgoszcz 1993.
• Guldon Zenon: Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI w.: Toruń: Roczniki Towarzystwa Naukowego, 1964
• Guldon Zenon: Podziały administracyjne Kujaw oraz ziemi dobrzyńskiej w XIII-XIV wieku: Warszawa, Poznań : Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974.
• Guldon Zenon: Zaludnienie miast kujawskich w XVI oraz pierwszej połowie XVII wieku. Prace komisji historii BTN: Państwowe Wydawnictwo Naukowe oddział w Łodzi: 1963
• Guldon Zenon. Lokacje miast kujawskich oraz dobrzyńskich w XIII-XVI w. [w:] Ziemia Kujawska II. Inowrocław-Włocławek, 1968.
• Kabaciński Ryszard. Terytorium księstwa gniewkowskiego w XIV wieku. [w:] Ziemia Kujawska IV, 1974. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
• Karczewski Krzysztof, Sieradzan Wiesław. Postawy polityczne książąt kujawskich Siemysławowiców. [w:] Ziemia Kujawska IX. Inowrocław, 1993.
• Karczewska Joanna. Elita Kujaw Inowrocławskich podczas rządów synów Ziemomysła. [w:] Ziemia Kujawska XIV. Inowrocław, 2000-2001.
• Karwasińska Jadwiga: Sąsiedztwo kujawsko-krzyżackie 1235-1343: Rozprawy Historyczne Towarzystwa Naukowego Warszawskiego T. VII z. 1: 1923.
• Krysiak A. „Inowrocław oraz Kujawy”.
• Kukier Ryszard: Regionalizacja etnograficzna Kujaw: Prace komisji historii BTN: Państwowe Wydawnictwo Naukowe oddział w Łodzi: 1963.
• Nowakowski Tomasz. Kazimierz Wielki a Bydgoszcz. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2003.
• Rybkowska Alicja, Żaryn Jan, Żaryn Małgorzata: Polskie Dzieje. Od czasów najdawniejszych do współczesności: Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998.
• Szkulmowska W. (red.), Sztuka ludowa Kujaw : przeszłość oraz teraźniejszość, Bydgoszcz 1997.
• Szybkowski Sobiesław. Ziemscy urzędnicy bydgoscy za Andegawenów oraz pierwszych Jagiellonów (1370-1492). [w:] Ziemia Kujawska XIV. Inowrocław, 2000-2001.
• Śliwiński Błażej: Pogranicze kujawsko-pomorskie w XII-XIII wieku : z dziejów Bydgoskiego oraz Wyszogrodzkiego w latach 1113-1296: Warszawa-Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1989.
• Zajączkowski Stanisław. Polska a Zakon Krzyżacki w ostatnich latach Władysława Łokietka. Lwów. Towarzystwo Naukowe, 1929.

Sprawdź też

• Władcy Kujaw
• Książęta kujawscy
• Gwara kujawska
• Kujawiak (taniec)
• Kujawiacy
• Ziemia dobrzyńska
• Ziemia chełmińska
• Krainy historyczne w Polsce

Linki zewnętrzne

• Kujawy w Toruńskim Serwisie Turystycznym
• Indeksy regionalizmów oraz gwary kujawskiej w Wikisłowniku